وقتی صحبت از یادگیری زبان چینی میشود، اولین چیزی که به ذهن اکثر مردم میرسد، یک زبان واحد و یکپارچه به نام «چینی» است. اما آیا واقعاً در تمام نقاط چین به یک زبان صحبت میشود؟ برای پاسخ کوتاه به سوال «چند نوع زبان چینی داریم؟» باید بگوییم که چینی در حقیقت یک زبان واحد نیست، بلکه خانوادهای گسترده از دهها گویش و زبان خویشاوند است!
زبان چینی (Chinese Language) یکی از کهنترین و پراستفادهترین زبانهای جهان است. بر اساس آمارهای بینالمللی نظیر Ethnologue و سازمان ملل متحد، بیش از ۱.۳ تا ۱.۴ میلیارد نفر در سراسر جهان به یکی از گونههای زبان چینی صحبت میکنند؛ یعنی بیش از ۱۶ درصد از کل جمعیت کره زمین! با توجه به رشد چشمگیر اقتصاد چین و حضور پررنگ بازرگانان چینی در سراسر جهان، آشنایی با تنوع زبانی این کشور برای فعالان اقتصادی، زبانآموزان و علاقهمندان به فرهنگ شرق، اهمیتی حیاتی دارد.
نگاهی به فراز و نشیبهای زبان چینی در گذر تاریخ
زبان چینی قدمتی چند هزار ساله دارد. قدمت اولین نشانههای نوشتهشده از این زبان به کتیبههای باستانی مربوط به سلسله شانگ (Shang) در حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد بازمیگردد. این نوشتههای اولیه که روی استخوانهای حیوانات و لاکِ لاکپشتها حکاکی میشدند، به «کتیبههای استخوان اوراکل» (Oracle Bone Inscriptions) معروف هستند. این اسناد نشان میدهند که خط چینی اولیه بر پایه کاراکترهای تصویری (پیکتوگرام) شکل گرفته که شالوده کاراکترهای مدرن امروزی است.
در طول تاریخ، با روی کار آمدن سلسلههای مختلف مانند هان (Han) و تانگ (Tang)، زبان و ادبیات چینی رشد چشمگیری یافت. در دوران سلسله تانگ که عصر طلایی فرهنگ چینی نامیده میشود، شعر و ادبیات منسجمتر شد. با گذشت زمان و به دلیل پهناوری سرزمین چین، جغرافیا و کوهستانی بودن برخی مناطق باعث شد اقوام مختلف در انزوا رشد کنند و به مرور زمان، بیش از ۳۰۰ گویش محلی در چین شکل بگیرد.
تفاوت میان برخی از این گویشها به قدری زیاد است که گویشوران دو منطقه مختلف اصلاً متوجه صحبتهای یکدیگر نمیشوند! به همین دلیل، دولت چین پس از سال ۱۹۴۹، گویش ماندارین (Putonghua) را به عنوان زبان رسمی آموزشی، اداری و رسانهای در سراسر کشور یکسانسازی کرد.
تفاوت لهجه و زبان چینی: آیا چینی یک زبان است یا چند زبان؟
یکی از سوالات پرتکرار زبانآموزان این است که آیا انواع چینی، «زبانهای مستقل» هستند یا «لهجه» (Dialect)؟ از نظر زبانشناسی، شاخههای مختلف چینی آنقدر با هم تفاوت دارند که میتوان آنها را زبانهای مجزا دانست، زیرا فهم متقابل (Mutual Intelligibility) بین آنها وجود ندارد. یعنی یک فرد اهل شانگهای نمیتواند صحبتهای یک فرد اهل هنگکنگ را متوجه شود!
- زبان (Language): وقتی دو گونه گفتاری آنقدر از هم دور باشند که سخنوران آنها بدون آموزش قبلی متوجه منظور یکدیگر نشوند.
- لهجه/گویش (Dialect): گونههایی از یک زبان که در تلفظ، بعضی واژهها یا تکیهها تفاوت دارند اما گویشوران به راحتی حرف هم را میفهمند.
با این حال، به دلایل سیاسی، تاریخی و وحدت ملی، دولت چین تمام این گونهها را «گویشهای محلی» یک زبان واحد یعنی «زبان چینی» مینامد. عامل اصلی که همه این گویشها را به هم پیوند میدهد، خط مشترک کاراکترها است. یعنی با وجود تفاوت در گفتار، متن نوشتهشده برای همه آنها یکسان یا بسیار نزدیک است.
انواع گویشهای اصلی زبان چینی (۷ شاخه بزرگ)
اگرچه صدها لهجه محلی در چین وجود دارد، اما زبانشناسان خانواده زبان چینی را به ۷ شاخه اصلی و بزرگ تقسیمبندی میکنند:
- ماندارین (Mandarin / Putonghua)
- وو (Wu)
- کانتونی (Cantonese / Yue)
- مین (Min)
- هاکا (Hakka / Kejia)
- شیانگ (Xiang)
- گان (Gan)
در ادامه به معرفی مختصر و مشخصات هر یک از این گویشها میپردازیم:
۱. ماندارین (Mandarin / Putonghua)
پرجمعیتترین و مهمترین گویش چینی است که بیش از ۷۰ درصد مردم چین به آن صحبت میکنند. ریشه آن به پکن و مناطق شمالی چین برمیگردد. ماندارین زبان رسمی کشور چین، تایوان و یکی از زبانهای رسمی سنگاپور و سازمان ملل متحد است.
۲. گویش وو (Wu)
این گویش در مناطق شرقی چین بهویژه در کلانشهر شانگهای، هانگژو و سوژو رواج دارد. گویش وو به داشتن آواهای نرمتر و سیستم تُنی پیچیدهتر نسبت به ماندارین معروف است.
۳. کانتونی (Cantonese / Yue)
دومین گویش پرکاربرد و شناختهشده در جهان است که در استان گوانگدونگ، هنگکنگ، ماکائو و اکثر محلههای چینی (Chinatowns) در آمریکا و اروپا صحبت میشود. کانتونی به دلیل محبوبیت سینما و موسیقی هنگکنگ شهرت جهانی دارد.
۴. گویش مین (Min)
یکی از کهنترین گویشهای چینی است که در استان فوجیان و تایوان (با نام گویش تایوانی یا هُکین) رواج دارد. مین خود به شاخههای مختلفی مثل مین شمالی و مین جنوبی تقسیم میشود.
۵. گویش هاکا (Hakka)
گویش مربوط به قوم هاکا است که در طول تاریخ مهاجرتهای زیادی داشتهاند. این گویش در مناطقی از گوانگدونگ، فوجیان، تایوان و آسیای جنوب شرقی پراکنده است.
۶. گویش شیانگ (Xiang)
گویش اصلی مردم استان هونان (در مرکز چین) است. این گویش ویژگیهای آوایی خاص خود را دارد و بخشی از ادبیات محلی این منطقه را تشکیل میدهد.
۷. گویش گان (Gan)
عمدتاً در استان جیانگشی و بخشهایی از استانهای همجوار صحبت میشود و شباهتهایی با گویش وو دارد.
ویژگیهای آواشناسی و تُنی گویشهای رایج
یکی از تفاوتهای بنیادی میان این گویشها، سیستم آوایی و تعداد تُنها (Tones) است. زبان چینی یک زبان آهنگین است و تغییر لحن، معنای کلمه را عوض میکند:
- ماندارین: دارای ۴ تُن اصلی + ۱ تُن خنثی است. تلفظ آن نسبت به گویشهای جنوبی سادهتر روان ارزیابی میشود.
- کانتونی: بسیار پیچیدهتر است و بسته به طبقهبندی بین ۶ تا ۹ تُن دارد!
- وو: دارای سیستم تُنی گستردهتر و آواهای صوتی نرمتر نسبت به ماندارین است.
- مین: اصالت ساختاری زبان چینی باستان را حفظ کرده و تنوع لهجهای بسیار بالایی دارد.
پراکنش جغرافیایی: هر منطقه از چین با کدام لهجه صحبت میکند؟
برای اینکه تصویر واضحتری از جغرافیای زبانی چین داشته باشید، توزیع گویشها بر اساس مناطق به شرح زیر است:
- شمال، مرکز و شمال شرق (پکن، تیانجین، نانجینگ): ماندارین
- شرق چین (شانگهای، سوژو، هانگژو): گویش وو
- جنوب چین (گوانگدونگ، هنگکنگ، ماکائو): کانتونی
- جنوب شرق (فوجیان، تایوان): گویش مین (هُکین)
- استان جیانگشی: گویش گان
- استان هونان: گویش شیانگ
- مناطق مختلف جنوبی و تایوان: گویش هاکا
اهمیت و مزایای آشنایی با گویشهای مختلف چینی
یادگیری یا شناخت گویشهای مختلف چینی، مزایای متعددی برای گروههای مختلف دارد:
- ارتباطات تجاری موثرتر: اگر با استان گوانگدونگ (قطب صنعتی چین) تجارت میکنید، آشنایی با کانتونی یا حداقل شناخت فرهنگ آن، اعتماد طرف چینی را چند برابر میکند.
- درک عمیقتر فرهنگ و تاریخ: هر گویش، گنجینهای از ضربالمثلها، باورها و سنتهای محلی همان استان است.
- فرصتهای شغلی متمایز: شرکتهای بینالمللی برای نیروهایی که علاوه بر ماندارین با گویشهای محلی نیز آشنایی دارند، ارزش ویژهای قائل هستند.
چرا ماندارین زبان بینالمللی و رسمی چین شد؟
از میان تمام گویشها، چرا ماندارین به عنوان زبان اصلی انتخاب شد؟ دلایل اصلی عبارتند از:
- جمعیت بالا: اکثریت مردم چین در مناطق شمالی و مرکزی به ماندارین یا شاخههای نزدیک به آن صحبت میکردند.
- زبان رسمی اداری و آموزشی: دولت چین برای ایجاد یکپارچگی ملی، ماندارین را به عنوان زبان رسمی مدارس و ادارات انتخاب کرد.
- منابع آموزشی فراوان: بیش از ۹۵ درصد کتابها و دورههای آموزشی زبان چینی در سراسر جهان بر پایه ماندارین طراحی شدهاند.
چالشهای اصلی در یادگیری انواع گویشهای چینی
یادگیری زبانهای خانواده چینی چالشهای خاص خود را دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
- سیستم نوشتاری پیچیده: حفظ کردن کاراکترها نیازمند تمرین مستمر است (حدود ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ کاراکتر برای تسلط نسبی لازم است).
- سیستم آوایی و تُنها: درک و تلفظ دقیق تُنها برای فارسیزبانان در ابتدا نیازمند تمرین شنیداری است.
- کمبود منابع برای گویشهای فرعی: برخلاف ماندارین که منابع نامحدودی دارد، برای گویشهایی مثل وو یا شیانگ منابع آموزشی کمتری به زبانهای دیگر یافت میشود.
در کدام کشورها به زبان چینی صحبت میشود؟
علاوه بر جمهوری خلق چین، زبان چینی (بهویژه ماندارین و کانتونی) در کشورهای زیر نیز به صورت گسترده استفاده میشود:
- تایوان: ماندارین زبان رسمی است و گویش مین جنوبی نیز بسیار رایج است.
- سنگاپور: ماندارین یکی از ۴ زبان رسمی این کشور است (حدود ۷۵٪ جمعیت چینیتبار هستند).
- مالزی و تایلند: اقلیتهای بزرگ چینیتبار در این کشورها به ماندارین، کانتونی و هاکا صحبت میکنند.
- محلههای چینی (Chinatowns): در شهرهای بزرگ آمریکا، کانادا، استرالیا و اروپا.
کدام گویش چینی را باید برای یادگیری انتخاب کنیم؟
پاسخ به این سوال کاملاً روشن است: اگر در ابتدای مسیر هستید، بدون شک باید ماندارین را انتخاب کنید. ماندارین کلید ارتباطی شما با تمام مردم چین، تایوان و سنگاپور است. حتی کسانی که در خانه به گویش کانتونی یا وو صحبت میکنند، در مدرسه و محیطهای کاری به ماندارین کاملاً تسلط دارند.
تنها زمانی به سراغ یادگیری گویشهای دیگر (مانند کانتونی) بروید که قصد زندگی، تحصیل یا تجارت خاص و طولانیمدت در مناطقی مانند هنگکنگ یا استان گوانگدونگ را داشته باشید. در غیر این صورت، ماندارین استانداردترین، کاربردیترین و بهترین گزینه برای شروع مسیر یادگیری شماست. برای اینکه این مسیر را اصولی، بدون اتلاف وقت و با تلفظ دقیق آغاز کنید، پیشنهاد میکنیم از دورههای استاندارد و تخصصی آموزش زبان چینی در آکادمی راحله کیاشمشکی استفاده کنید تا با خیالی آسوده، پرکاربردترین زبان آسیا را مسلط شوید.